عبور از گردنه حیران در شب تاریک مه‌آلود

شماره پیشین ماهنامه عصر تراکنش تحت تأثیر کرونا بود؛ گفتیم که بحران اعتماد بحران جدی این روزهای ایران است و در صورتی که با صراحت با این پدیده روبه‌رو نشویم، باید منتظر چالش‌ها و مشکلات بیشتری باشیم. در این شماره اما با یک راه‌حل آمده‌ایم؛ ولی راه‌حل ما از جنس نوشدارو نیست که دوای همه دردها باشد؛ ولی در صورت توجه کسب‌وکارها و مدیران دولتی به این موضوع به‌صورت درست، شاید راه نجات خوبی باشد. ما تصور می‌کنیم جامعه ایران برای توسعه محتاج توسعه کسب‌وکارهاست و در صورت عدم توسعه کسب‌وکارهای مفید برای جامعه شکاف اعتماد بزرگ‌تر می‌شود.

کسب‌وکارها هم هرگز نمی‌توانند برای مردم مفید باشند؛ مگر اینکه پیوسته متوجه مسئولیت اجتماعی خود باشند. متاسفانه در سال‌های گذشته کلمه «مسئولیت اجتماعی» آن‌قدر بی‌منطق استفاده شده که در این روزهای کرونایی هم باید بااحتیاط به این واژه نزدیک شد. متاسفانه به قول یکی از دوستانی که در همین شماره هم طرف گفت‌وگویمان بوده، ما به ناموس واژه‌ها تجاوز می‌کنیم! این تجاوز در نهایت منجر به این شده که واژه‌ها از معنا تهی شوند و اگر رسانه‌ای مانند «عصر تراکنش» به سراغ موضوع مسئولیت اجتماعی کسب‌وکارها برود، بسیاری انتظار دارند از کمک‌های انسان‌دوستانه بگوید؛ چیزی که در این سال‌ها از منظر بسیاری معادل مسئولیت اجتماعی شده است؛ ولی مسئولیت اجتماعی فراتر از کمک‌های خیریه است.

از مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها و اشتباهات رایجی که درباره این مفهوم وجود دارد، در پرونده مفصل این شماره به اندازه کافی گفته‌ایم. گفته‌ایم که «CSR همان خیریه نیست و انجام امور خیریه تنها بخشی و حتی می‌توان گفت بخش کوچکی از فعالیت‌های مسئولانه است. اگر کل فعالیت‌های یک کسب‌وکار را به شکل یک هرم در نظر بگیریم، یک کسب‌وکار نمی‌تواند بدون عمل به سایر مسئولیت‌های اقتصادی، قانونی و اخلاقی، به سراغ مسئولیت‌های انسان‌دوستانه برود».

وقتی درباره مسئولیت اجتماعی حرف می‌زنیم، درباره چه حرف می‌زنیم

از پیتر دراکر، این معلم بزرگ مدیریت جمله معروفی نقل می‌شود: «سود برای شرکت‌ها مانند نفس‌کشیدن برای انسان‌هاست، اگر به قدر کافی از آن نداشته باشی، انگار بیرون از بازی هستی، ولی اگر فکر می‌کنی زندگی تو تنها نفس‌کشیدن است، باید بدانی که چیزی را گم کرده‌ای.» این حرف یعنی اینکه شرکت‌ها باید به سویه‌هایی به جز کسب سود در کوتاه‌مدت هم بیندیشند و مسئولیت اجتماعی‌شان را در برابر ذی‌نفعان‌شان فراموش نکنند. همان‌گونه که در جای‌جای مطالب پرونده اشاره شده، عمل به مسئولیت اجتماعی اقدامی داوطلبانه است. این اقدامات در بعضی کشورها ارزش محسوب می‌شود و این ارزش معمولاً در مواقع بحران بیشتر از هر زمانی مهم می‌شود. شرکت‌ها هنگام مواجهه با بحران‌های طبیعی برای عمل به مسئولیت اجتماعی گاهی با هم رقابت هم می‌کنند. نکته مهم این است که این شرکت‌ها دریافته‌اند بقای کسب‌وکارشان در بقای جامعه است و وقتی کشتی به گل بنشیند، همه سرنشینان آن ضرر می‌کنند.

مفهوم مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های تجاری در میانه قرن ۱۹ شکل گرفت؛ زمانی که انقلاب صنعتی در حال تغییر چهره جهان بود. این مفهوم بر مسئولیت شرکت‌ها و کسب‌وکارهای غیردولتی در قبال جامعه و محیط اجتماعی تاکید دارد و در شرایط بحران گسترده اهمیتش بیش از پیش می‌شود. درست مانند این روزها که با توجه به همه‌گیر شدن بحرانی که در وهله نخست سلامتی و جان انسان‌ها و بعد هم اقتصاد دنیا را در بخش‌های مختلف هدف قرار داده است، بار دیگر این مسئولیت در قبال جامعه اهمیت پیدا کرده است.

اولین طرح مفهوم مسئولیت اجتماعی

CSR مفهومی است که در دهه ۵۰ میلادی مطرح شد. «هاوارد بوئن» اولین کسی بود که در کتابش با عنوان «مسئولیت‌های اجتماعی صاحبان کسب‌وکار» که در سال ۱۹۵۳ منتشر شد، از مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها سخن به میان آورد. به همین دلیل است که از بوئن به‌عنوان «پدر مسئولیت اجتماعی» یاد می‌کنند. بوئن می‌گوید: «مسئولیت اجتماعی آن تعهداتی است که صاحبان کسب‌وکار، آن‌ها را می‌پذیرند تا سیاست‌گذاری‌ها، تصمیمات و اعمال‌شان از نظر اهداف و ارزش‌های جامعه مطلوب باشد.» بوئن همچنین می‌گوید مسئولیت اجتماعی «حقیقتی» است که باید یک کسب‌وکار را هدایت کند.

مفهوم مسئولیت اجتماعی مبتنی بر سه ستون پایداری اقتصادی، پایداری اجتماعی و پایداری محیط زیست است. از بین این سه ستون هم پایداری اجتماعی جایگاه خاصی دارد. شاید مهم‌ترین مفهوم در پایداری اجتماعی هم «اعتمادسازی» باشد. در بخشی از این پرونده از قول یکی از پژوهشگران این عرصه گفته‌ایم که «اساساً بازار یعنی اعتماد. یعنی جایی که هر چیزی را می‌توانی به آنجا ببرید و برگردانید. این به معنای اعتماد است. عنصر اصلی اقتصاد باید بر مبنای اعتماد شکل بگیرد. با بالا گرفتن کرونا، کسب‌وکارهای استارت‌آپی بزرگ‌ترین فرصت رونق کسب‌وکارشان را پیدا کرده‌اند، اما نباید این فرصت را به سوءتفاهم منفعت زودگذر گره بزنند. این کسب‌وکارها اگر بتوانند روزبه‌روز اعتماد مخاطبان را بیشتر جلب کنند، نشان داده‌اند که مفهوم پایداری را درک کرده‌اند و در واقع به پایه مسئولیت اجتماعی‌شان توجه کرده‌اند.»

از راه‌های طی‌شده تا راه‌های نرفته

متاسفانه برخی کسب‌وکارها با مدل‌های غیراخلاقی یا بعضاً غیرقانونی، کسب درآمد می‌کنند و بعد برای کسب مشروعیت، بخشی از درآمدشان را در حوزه مسئولیت اجتماعی هزینه می‌کنند. مدیران همه بنگاه‌های اقتصادی یک موضوع را باید به‌عنوان واقعیت بپذیرند؛ اینکه از روش‌های ناسالم سود به دست بیاورند و بخشی از آن را در قالب خیریه بپردازند، یک درک بیمارگونه از مسئولیت اجتماعی است.

در جای‌جای پرونده مسئولیت اجتماعی عصر تراکنش گفته‌ایم که اقدامات انسان‌دوستانه راه‌هایی پیموده‌شده در زمینه مسئولیت اجتماعی هستند؛ در حالی که ما در زمینه CSR نیازمند خلق راه‌هایی جدید هستیم.

دکتر امیر ناظمی هم در گفت‌وگویی که با او داشته‌ایم، به یکی از این راه‌های نرفته اشاره کرده است؛ او به ما گفت که اگر امکان سیاست‌گذاری در این زمینه برای او وجود داشت، یکی از اولین کارهایی که می‌کرد، این بود که جمع‌سپاری را قانونی می‌کرد و برای کمپین برگزار کردن پروتکل [چارچوب] می‌گذاشت. اما قانون‌گذار در حال حاضر تمایلی به این کار ندارد. برای همین است که امروز با وفور کمپین‌های تقلبی روبه‌رو هستیم که نه مسئولیت‌پذیر هستند؛ نه پاسخگو.

از ایده تا دیده

در این پرونده در سطح نظر نماندیم و به اندازه‌ای که می‌توانستیم تلاش کردیم یکی از تازه‌ترین نمونه‌ها را هم بررسی کنیم؛ کمپین نفس. در این پرونده تلاش کردیم به بخش‌های گوناگون کمپین نفس بپردازیم. از نظر ما این کمپین و تلاش‌های کسب‌وکارها برای مبارزه با کرونا از طریق این کمپین یکی از مصداق‌های موفق مسئولیت اجتماعی در ایران است.

علی ایحال دوران کرونا زمان سنجش پایبندی شرکت‌ها به مسئولیت اجتماعی است. رفتار کسب‌وکارها و شرکت‌ها در مواقع بحرانی هرگز از یاد جامعه نمی‌رود. مدیرانی که در بحران، هوشمندانه رفتار می‌کنند، به‌خوبی می‌توانند برای خود و شرکت تحت مدیریت‌شان آینده‌ای مطلوب را تضمین کنند 

«مارک کرامر»، مدرس دانشکده کسب‌وکار هاروارد، در مقاله‌ای که درباره «مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در بحران کرونا» منتشر کرده، می‌گوید توجه شرکت‌ها به سرمایه انسانی می‌تواند هزینه‌های آنها را بعد از مهار کرونا کاهش دهد. بسیاری از افراد آسیب‌پذیر جامعه به یکباره و بدون هیچ اعلام قبلی به‌دلیل بحرانی که به وجود آمده، شغل و درآمد خود را از دست داده‌اند و شرایط به گونه‌ای است که نمی‌توانند شغل جدیدی برای خود پیدا کنند. کرامر معتقد است مدیران باید مسئولانه در مورد نیروی کار خود تصمیم بگیرند؛ چراکه این روزها برای آنها و شرکت‌شان روزهای تعیین‌کننده‌ای است و نتایج تصمیم امروز آنها ممکن است تا سال‌ها همراه‌شان باشد.

کرامر هوشمندی کسب‌وکارها را در مواقع بحرانی با مثالی در مورد یک شرکت تولیدکننده دارو تشریح کرده و کسب‌وکارها را به نگاه بلندمدت در روزهای بحران دعوت می‌کند. او در مقاله‌اش در مورد مسمومیت هفت نفر از مردم شیکاگو بر اثر استفاده یکی از محصولات شرکت داروسازی تایلنول می‌نویسد: «۳۸ سال پیش مدیر این شرکت با وجود ضرر و زیان قابل توجهی که در شغلش ایجاد شد، به خاطر مسمومیت هفت نفر در شیکاگو تمام محصولاتش را از بازار جمع‌آوری کرد تا جان انسان‌های کمتری به خطر بیفتد و آدم‌های کمتری آسیب ببینند، اما این اقدام با وجود شکست بزرگ اقتصادی این شرکت، برند او را به مردم معرفی کرد. حالا کسانی که حتی در آن زمان متولد نشده بودند، در مورد اقدام مدیر این شرکت و اهمیتی که برای سلامت مردم قائل بود، می‌گویند و در دروس مربوط به اصول کسب‌وکار در مورد اقدام او و ضرری که به قیمت حفظ جان انسان‌ها متحمل شد، صحبت می‌شود.»

رفتار کسب‌وکارها و شرکت‌ها در مواقع بحرانی هرگز از یاد جامعه نمی‌رود. مدیرانی که در بحران، هوشمندانه رفتار می‌کنند، به‌خوبی می‌توانند آینده‌ای مطلوب برای خود و شرکت تحت مدیریت‌شان تضمین کنند. در حقیقت نام برندها و شرکت‌هایی که حتی در روزهای بحرانی حاضر نیستند از سود و درآمد شرکت خود صرف‌نظر کنند و جان انسان‌های بسیاری را به خطر می‌اندازند و در مواقعی مسئول شیوع یک بیماری در جامعه می‌شوند، تا سال‌ها در یاد مردم خواهد ماند.

رفتار بر مبنای مسئولیت اجتماعی کسب‌وکارها

در همین روزها که شرکت‌ها تنها چند راهکار پیش پای خود می‌بینند، مدیرانی هم هستند که به گونه‌ای دیگر رفتار می‌کنند. آن‌ها به راهکارهای معمول مثل افزایش غیرمنطقی قیمت خدمات و محصولات خود، تعدیل نیرو یا قطع و تعویق حقوق پرسنل متوسل نشدند. برندهای معروفی مثل اپل، مایکروسافت و لیفت متعهد شدند که در روزهای قرنطینه بخشی از حقوق کارکنان خود را بپردازند. بسیاری از شرکت‌های مطرح دنیا کارمندان‌شان را به دورکاری تشویق کردند تا بحرانی در وضعیت اقتصادی و درآمدی نیروی انسانی مجموعه تحت مدیریت‌شان ایجاد نشود.

شرکت توییتر هم برای مقابله با کرونا به کمک جهانیان آمد. جک دورسی، بنیان‌گذار و مدیرعامل توییتر در صفحه شخصی خود در این اپلیکیشن اعلام کرد که مبلغ یک میلیارد دلار را که معادل یک‌چهارم ثروتش است، برای کمک به فعالیت‌های مرتبط با مهار کووید ۱۹ اختصاص داده است. توییتر حالا با این اقدام می‌تواند بیش از پیش نزد کاربرانش در سراسر جهان اعتبار اجتماعی کسب کند.

مسئولیت اجتماعی یک فرایند است، نه یک اقدام

در انتهای این یادداشت که نگاهی به پرونده مفصل مسئولیت اجتماعی راه پرداخت و ماهنامه عصر تراکنش بود، بار دیگر تاکید می‌کنم که یک بنگاه اقتصادی پیش از هر چیز باید به سوددهی و پایداری اقتصادی برسد تا بعد بتواند با شناخت عمیق نسبت به مزیت‌هایش، مسئولیت اجتماعی‌اش را تعریف کند و آن را در عرصه عملی به اجرا بگذارد.

شرکت‌هایی که با نقض حقوق نیروی انسانی، مشتریان و سایر ذی‌نفعان «درآمدهای غیرواقعی» به دست می‌آورند، از همان ابتدا به مفهوم مسئولیت اجتماعی پشت پا زده‌اند و با حضور در فعالیت‌های خیریه نمی‌توانند به پایداری خودشان و جامعه کمکی کنند.

بدون دیدگاه برای عبور از گردنه حیران در شب تاریک مه‌آلود

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *